Oude Testament · boek 27 van 66
Daniël
God regeert over rijken die zichzelf eeuwig wanen.
- Genre
- Apocalyptiek
- Omvang
- 12 hoofdstukken
- Kernverzen
- Daniël 2:21 · Daniël 3:17-18 · Daniël 6:11 · Daniël 7:13-14
Waar gaat Daniël over?
Daniël gaat over Joodse ballingen die aan het hof van Babel en Perzië trouw blijven aan God, en over visioenen van wereldrijken die elkaar opvolgen. De rode draad is dat God koninkrijken geeft en wegneemt, en uiteindelijk een rijk opricht dat nooit vergaat.
Daniël valt in twee helften uiteen die heel verschillend lezen. De hoofdstukken 1-6 zijn verhalen: vier Joodse jongens aan het hof van Nebukadnezar, het standbeeld en de vurige oven, de droom die niemand kan uitleggen, het schrift aan de wand, en de leeuwenkuil. Ze gaan allemaal over dezelfde vraag - hoe blijf je trouw als je in dienst staat van een rijk dat je God niet erkent?
De hoofdstukken 7-12 zijn visioenen, en ze zijn taaier. Vier dieren uit de zee, een ram en een bok, de zeventig weken, en een lange strijd tussen koningen van het noorden en het zuiden. De beeldtaal is die van de apocalyptiek: hevig, symbolisch en gericht op lezers onder druk.
Door beide helften loopt dezelfde overtuiging. Rijken komen op en gaan onder, en Iemand als eens mensen zoon ontvangt een heerschappij die niet vergaat. Daniël is daarmee de belangrijkste oudtestamentische achtergrond bij het Nieuwe Testament wanneer Jezus zichzelf 'de Zoon des mensen' noemt.
Wie schreef Daniël?
Traditioneel geldt Daniël zelf als schrijver: in de visioenen van hoofdstuk 7 tot en met 12 spreekt hij in de ik-vorm. Veel moderne uitleggers denken aan een latere, anonieme schrijver die de verhalen over Daniël bundelde.
Daniël was een van de jongens van aanzienlijke afkomst die Nebukadnezar liet opleiden voor dienst aan zijn hof (1:3-6); hij kreeg de Babylonische naam Beltsazar. Jezus noemt hem een profeet (Mattheüs 24:15), en joodse en christelijke lezers hebben hem eeuwenlang als de schrijver gezien. Opvallend is dat het boek in twee talen is geschreven: vanaf 2:4 tot en met hoofdstuk 7 in het Aramees, de rest in het Hebreeuws.
Wanneer is Daniël geschreven?
Dat is omstreden. Volgens de traditionele lezing is het boek in de 6e eeuw v.Chr. geschreven, aan het einde van de Babylonische ballingschap. Veel moderne uitleggers dateren het rond 165 v.Chr.
De verhalen spelen tussen 605 v.Chr., toen Nebukadnezar de eerste ballingen meenam, en de eerste jaren van de Perzische koning Kores, na 539 v.Chr. De late datering steunt vooral op hoofdstuk 11, dat een strijd tussen koningen van het noorden en het zuiden tot in details beschrijft; de meeste uitleggers herkennen daarin de Griekse opvolgers van Alexander en de vervolging door Antiochus IV Epifanes. Wie met voorzegging door God rekent, ziet daarin juist de kracht van het boek.
Opbouw van Daniël
Daniël 1-6Verhalen aan het hof
Daniël en zijn drie vrienden weigeren zich te verontreinigen met de spijs van de koning en blijken wijzer dan alle wijzen van Babel. Daniël legt de droom van het grote beeld uit, zijn vrienden worden uit de brandende oven gered, en de trotse Nebukadnezar leeft zeven tijden als een dier tot hij God erkent. Belsazar ziet een hand schrijven in zijn feestzaal, en onder Darius belandt Daniël bij de leeuwen omdat hij blijft bidden.
Daniël 7De vier dieren
In het eerste jaar van Belsazar ziet Daniël vier dieren uit een woelige zee opkomen: een leeuw met arendsvleugels, een beer, een luipaard en een schrikwekkend vierde dier met tien hoorns. Dan worden tronen gezet, de Oude van dagen neemt plaats en de boeken worden geopend. Iemand komt met de wolken des hemels en ontvangt macht over alle volken, en Gods heiligen delen in dat koningschap (7:18, 27).
Daniël 8-9Ram, bok en zeventig weken
Een ram met twee hoorns wordt verslagen door een bok met één grote hoorn, die later in vieren breekt. De engel Gabriël legt uit dat het gaat om Meden en Perzen en om Griekenland (8:20-21). In hoofdstuk 9 leest Daniël bij Jeremia dat de ballingschap zeventig jaar zal duren, en belijdt hij de zonden van zijn volk in een van de mooiste gebeden van de Bijbel. Het antwoord spreekt van zeventig weken tot een Gezalfde.
Daniël 10-12Het laatste visioen
Aan de Hiddekel, de Tigris, ziet Daniël een man in linnen gekleed, en hij hoort dat er ook in de onzichtbare wereld strijd wordt gevoerd, met de engel Michaël aan de kant van zijn volk. Hoofdstuk 11 beschrijft een lange reeks oorlogen, uitlopend op een vervolger die het heiligdom ontwijdt. Het boek eindigt met de belofte dat wie in het stof slapen zullen ontwaken, en met de opdracht aan Daniël om te rusten tot het einde.
Kernthema's in Daniël
Trouw in een vreemd land
Daniël en zijn vrienden werken loyaal voor heidense koningen, maar trekken een grens waar dienst aan de koning ontrouw aan God zou worden: bij het eten (1:8), bij het buigen voor een beeld (3:18) en bij het gebed (6:11). Zo laten ze zien hoe je in een vijandige cultuur kunt leven zonder erin op te gaan.
Gods koningschap over de rijken
Het beeld in hoofdstuk 2 en de dieren in hoofdstuk 7 tonen rijken die elkaar opvolgen, van goud tot ijzer en leem. Maar een steen, zonder handen afgehouwen, vermaalt het hele beeld. Nebukadnezar zelf moet leren dat de Allerhoogste heerschappij heeft over het koninkrijk der mensen (hoofdstuk 4).
De Zoon des mensen en de opstanding
Daniël 7 is de bron van de titel die Jezus het vaakst voor Zichzelf gebruikte. En Daniël 12:2 is een van de duidelijkste teksten in het Oude Testament over de opstanding: sommigen ontwaken tot eeuwig leven, anderen tot eeuwige schande. De hoop van het boek reikt verder dan dit leven.
Bekende gedeelten uit Daniël
Het beeld uit de droom
Daniël 2Nebukadnezars droom van een beeld van goud, zilver, koper, ijzer en leem, en de steen die een berg wordt die de aarde vult.
De brandende oven
Daniël 3Sadrach, Mesach en Abed-Nego weigeren te buigen, en in het vuur loopt een vierde met hen mee.
Het schrift aan de wand
Daniël 5Belsazar drinkt uit de tempelvaten, en een hand schrijft: MENE, MENE, TEKEL, UPHARSIN.
De leeuwenkuil
Daniël 6Daniël blijft driemaal per dag bidden met de vensters open naar Jeruzalem, en God sluit de muilen van de leeuwen.
Eens mensen Zoon
Daniël 7Na vier dieren uit de zee verschijnt Iemand op de wolken die een eeuwig koninkrijk ontvangt.
Daniëls gebed
Daniël 9Een schuldbelijdenis namens het hele volk, die niet steunt op eigen gerechtigheid maar op Gods grote barmhartigheden (9:18).
Daniël in het geheel van de Bijbel
Voor het Nieuwe Testament is Daniël een van de belangrijkste boeken uit het Oude Testament. Voor de Joodse Raad zegt Jezus dat men de Zoon des mensen zal zien komen op de wolken des hemels (Mattheüs 26:64), een directe verwijzing naar Daniël 7:13. In Zijn rede over de laatste dingen spreekt Hij over de gruwel der verwoesting (Mattheüs 24:15), en Openbaring bouwt voort op de dieren uit de zee en de Oude van dagen (Openbaring 1 en 13).
Hebreeën 11 rekent wie de muilen van de leeuwen toestopten en de kracht van het vuur uitblusten tot de helden van het geloof. In de joodse Bijbel staat Daniël bij de Geschriften; de christelijke volgorde plaatst het bij de profeten, direct na Ezechiël.
Studievragen bij Daniël
Waar trekken Daniël en zijn vrienden wél en niet de grens in hun dienst aan Babel?
Wat zeggen de drie mannen in 3:17-18, en waarom is dat 'maar zo niet' zo belangrijk?
Hoe gebruikt Jezus in de evangeliën de titel 'Zoon des mensen' uit Daniël 7?
Daniël lezen
Lees eerst de verhalen van hoofdstuk 1 tot en met 6 in één keer; ze lezen als een spannend boek. Neem voor de visioenen van hoofdstuk 7 tot en met 12 meer tijd, en begin bij wat de tekst zelf uitlegt, zoals 7:17 en 8:20-21, voordat je verdere verbanden legt. Wees voorzichtig met rekensommen: over de zeventig weken lopen de uitleggingen sterk uiteen.