Oude Testament · boek 5 van 66
Deuteronomium
Onthoud wat God gedaan heeft, en heb Hem lief met alles wat je bent.
- Genre
- Wet
- Omvang
- 34 hoofdstukken
- Kernverzen
- Deuteronomium 6:4-5 · Deuteronomium 8:3 · Deuteronomium 30:19 · Deuteronomium 31:6
Waar gaat Deuteronomium over?
Deuteronomium bevat de afscheidsredes van Mozes aan Israël, vlak voordat het volk de Jordaan oversteekt. Mozes herhaalt en verklaart de wet voor een nieuwe generatie en roept hen op de HEERE lief te hebben en Hem trouw te blijven in het beloofde land.
Deuteronomium speelt zich af op één plek en in één week: het volk staat aan de oostkant van de Jordaan, klaar om over te steken, en Mozes houdt zijn afscheidsredes. Hij gaat niet mee. Alles wat hij nog te zeggen heeft, staat in dit boek.
De naam betekent 'tweede wet', maar het is geen herhaling. Het is een uitleg voor een nieuwe generatie, die Egypte niet zelf heeft meegemaakt. Daarom staat het woord 'gedenk' er zo vaak: wie vergeet waar hij vandaan komt, gaat denken dat hij het land aan zichzelf te danken heeft.
Het hart is het Sjema in 6:4-5, het gebed dat het jodendom tot vandaag twee keer per dag bidt en dat Jezus het grote gebod noemt. Het boek eindigt met een keuze die zo scherp mogelijk wordt gesteld - zegen of vloek, leven of dood - en met de dood van Mozes op de Nebo, in zicht van het land dat hij nooit zal betreden.
Wie schreef Deuteronomium?
Het boek zegt zelf dat Mozes deze wet opschreef en aan de priesters gaf (31:9, 24). Het laatste hoofdstuk, over zijn dood, is door een ander toegevoegd; de joodse traditie noemt daarvoor Jozua.
Het grootste deel is geformuleerd als toespraken van Mozes in de eerste persoon, ingeleid door een verteller (1:1-5). Jezus en de apostelen citeren het als woord van God door Mozes (Mattheüs 19:7-8; Handelingen 3:22). Veel critici verbinden het boek met het wetboek dat onder koning Josia in de tempel werd gevonden (2 Koningen 22), en zien het als een latere uitwerking van oudere tradities. Behoudende uitleggers wijzen erop dat de opbouw lijkt op verdragen tussen vorsten en onderdanen uit het tweede millennium v.Chr.
Wanneer is Deuteronomium geschreven?
Volgens het boek zelf sprak Mozes deze woorden in het veertigste jaar na de uittocht, op de vlakten van Moab. Wie een latere oorsprong aanneemt, dateert de kern in de 7e eeuw v.Chr., met oudere tradities erin verwerkt.
Het boek noemt een precieze datum: de eerste dag van de elfde maand in het veertigste jaar (1:3). Sihon en Og waren verslagen, de oude generatie was gestorven, en Mozes wist dat hij zelf niet mee zou gaan. De eerste hoorders stonden op een drempel. Zij kenden het wonder van de uittocht vooral uit de verhalen van hun ouders, en zouden in Kanaän te maken krijgen met welvaart, vruchtbaarheidsgoden en de verleiding om God te vergeten.
Opbouw van Deuteronomium
Deuteronomium 1-4Terugblik
Mozes begint niet met regels maar met geschiedenis. Hij vertelt hoe het volk bij Kades weigerde het land in te gaan, hoe God hen toch door de woestijn droeg zoals een vader zijn zoon draagt (1:31), en hoe Sihon en Og werden verslagen. Hoofdstuk 4 trekt de conclusie: op de Horeb zag Israël geen gestalte, het hoorde alleen een stem. Daarom mag het geen beeld van God maken.
Deuteronomium 5-11Het grote gebod
De Tien Geboden klinken opnieuw, nu voor wie bij de Sinaï nog een kind was. Dan volgt het Sjema: de HEERE is één, heb Hem lief met heel je hart, ziel en kracht (6:4-5). Mozes waarschuwt dat welvaart in het land gevaarlijker kan zijn dan honger in de woestijn, en herinnert het volk eraan dat God hen niet koos omdat ze groot of rechtvaardig waren (7:7-8; 9:4-6).
Deuteronomium 12-26De wetten
Het wetgevende middendeel regelt het leven in het land. Er komt één plaats die God zal verkiezen voor offers en feesten. Er zijn wetten over rechters, koningen, priesters en profeten (hoofdstuk 16-18), over oorlog, erfrecht en huwelijk, en telkens weer over de kwetsbaren: de wees, de weduwe, de vreemdeling en de Leviet. In hoofdstuk 26 belijdt de boer bij zijn eerstelingen de hele geschiedenis van zijn volk.
Deuteronomium 27-34Zegen, vloek en afscheid
Op de bergen Ebal en Gerizim moet het volk later zegen en vloek laten klinken. Hoofdstuk 28 schildert beide uitkomsten breed uit, en in hoofdstuk 30 legt Mozes het volk leven en dood voor. Jozua wordt aangesteld, Mozes zingt zijn lied en zegent de stammen. Dan beklimt hij de Nebo, ziet het land en sterft. Waar hij begraven ligt, weet niemand (34:6).
Kernthema's in Deuteronomium
Liefde als hart van de wet
Deuteronomium spreekt opvallend vaak over liefde. De HEERE heeft Israël liefgehad (7:8), en Israël moet Hem liefhebben met heel het hart (6:5; 10:12). Gehoorzaamheid is hier geen kille plicht, maar het antwoord van een volk dat weet dat het geliefd is. Zelfs die liefde is uiteindelijk Gods gave: Hij zal het hart besnijden (30:6).
Gedenken en niet vergeten
Het werkwoord gedenken loopt als een rode draad door het boek. Israël moet onthouden dat het slaaf was in Egypte (5:15; 15:15) en dat God het veertig jaar leidde (8:2). Die geschiedenis moet worden doorgegeven aan de kinderen, thuis en onderweg (6:6-9, 20-25). Vergeten is het begin van afval.
Kiezen voor het leven
Het boek eindigt met een dringend appel. Zegen en vloek, leven en dood worden het volk voorgelegd, met de oproep het leven te verkiezen (30:19). Tegelijk kijkt Mozes eerlijk vooruit: hij verwacht ontrouw en ballingschap, maar ook dat God Zijn volk zal terugbrengen en vernieuwen (30:1-6).
Bekende gedeelten uit Deuteronomium
De Tien Geboden opnieuw
Deuteronomium 5Dezelfde tien woorden als in Exodus 20, maar met de sabbat nu verbonden aan de bevrijding uit Egypte.
Het Sjema
Deuteronomium 6:4-9Hoor, Israël: de belijdenis van de ene God en het gebod Hem met alles lief te hebben, thuis en onderweg.
Niet van brood alleen
Deuteronomium 8Het manna leerde Israël dat de mens leeft van alles wat uit de mond van de HEERE uitgaat (8:3).
Een profeet zoals Mozes
Deuteronomium 18:15-22God belooft een profeet uit het midden van het volk, naar wie Israël moet horen.
Leven of dood
Deuteronomium 30:11-20Het gebod is niet ver weg maar dichtbij, in de mond en in het hart. Daarom: kies het leven.
De dood van Mozes
Deuteronomium 34Mozes ziet het land vanaf de Nebo en sterft; nooit meer stond er in Israël een profeet op zoals hij.
Deuteronomium in het geheel van de Bijbel
Deuteronomium hoort bij de boeken die in het Nieuwe Testament het vaakst worden aangehaald. Als Jezus in de woestijn door de duivel wordt verzocht, antwoordt Hij drie keer met een woord uit dit boek (Mattheüs 4:1-11). Het grootste gebod dat Hij noemt, is het Sjema (Mattheüs 22:37). En de profeet zoals Mozes (18:15) wordt door Petrus en Stefanus op Jezus betrokken (Handelingen 3:22; 7:37).
Ook binnen het Oude Testament werkt het boek door. Jozua tot en met Koningen beoordelen volk en koningen steeds naar de maatstaf van Deuteronomium, en de profeten roepen terug naar het verbond dat op de vlakten van Moab werd vernieuwd. Paulus gebruikt 30:12-14 om te laten zien dat het woord van het geloof dichtbij is, in Christus (Romeinen 10:6-8).
Studievragen bij Deuteronomium
Tel hoe vaak 'gedenk' of 'vergeet niet' voorkomt. Waartegen waarschuwt Mozes precies?
Wat betekent het om God lief te hebben 'met geheel uw hart, en met geheel uw ziel, en met geheel uw vermogen'?
Jezus citeert Deuteronomium drie keer in de verzoeking in de woestijn. Zoek de drie plaatsen op en let op hun oorspronkelijke context.
Deuteronomium lezen
Lees Deuteronomium als een preek, niet als een wetboek: het liefst hardop, met de toon van een oude leider die afscheid neemt. Lees eerst hoofdstuk 1-11 en 27-34 om de lijn te volgen, en daarna de wetten in 12-26 met de vraag wat ze laten zien van Gods hart voor de kwetsbaren. Houd Mattheüs 4 ernaast om te zien hoe Jezus dit boek gebruikte.
De 34 hoofdstukken van Deuteronomium
- Deuteronomium 1
- Deuteronomium 2
- Deuteronomium 3
- Deuteronomium 4
- Deuteronomium 5
- Deuteronomium 6
- Deuteronomium 7
- Deuteronomium 8
- Deuteronomium 9
- Deuteronomium 10
- Deuteronomium 11
- Deuteronomium 12
- Deuteronomium 13
- Deuteronomium 14
- Deuteronomium 15
- Deuteronomium 16
- Deuteronomium 17
- Deuteronomium 18
- Deuteronomium 19
- Deuteronomium 20
- Deuteronomium 21
- Deuteronomium 22
- Deuteronomium 23
- Deuteronomium 24
- Deuteronomium 25
- Deuteronomium 26
- Deuteronomium 27
- Deuteronomium 28
- Deuteronomium 29
- Deuteronomium 30
- Deuteronomium 31
- Deuteronomium 32
- Deuteronomium 33
- Deuteronomium 34